samedi 13 octobre 2018

NDAX KAA GID-A-ƬAKU

Ye tuɓaaɓ fo kiin o ƥaal a nqetna, a waag’a ut jam soom yaam fop a ɗaapel took o sar nqaariitoor. Ndaa koy reeƭit’ee naaga. I anda yee kaa ngar’u, a njegu lanq ke, a ndet bo na jamaane, wiin ɓaal a nqawluweel a mbi’keel faɗ. I ƭeetaqinangaan a paax, a kim aleeke mayu yaaltoogeena no ndeƥandoong ndigil neene fofu :

Aayoo aay
Aayoo nene!
O loolatangaa lool,
Naar waa ndamong,
A njiktikong fo jem,
Fo jem olaa jaɓel,
O lolaa gataa
.

Kaa koy fat I mbañ o mbeec ee Seeŋoor o kiin o cegu yiif a reeƭu. O xet um fo nduɓaaɓ, I layee yee fo duɓaaɓ, waagee ref tig no mboƭom-sogoor, moɠtaa ta saq xeeñ no ceejeek. O kiin o ƥaal kaa yaac o ñof no fes a cinj ke ta jegna, a dam no tig no kiin o lakas, ta ref na lak, a tokax, bo no ngim. Ndigil oo, jamaane kaa ñaaɠaa, ndaa koy fat I yeg fo and ee bo o ñaaɠaa fo kiin; kaa I mbar o lay sax ee bo o ñaaɠaa fa jamaane, waraa eet o and oxe refoona, and ke inoonga, and ke bugoona. Ndax keene jeg, xan o and me inooroona fo ke refoona fo xe refoona, too ndax ta waag o jeg, sereƥoox na cosaan, andin, na dimleaa o kiin. Ta ref ke Sedar a lambinna, a reef teen. Ten fa xoox um oxe jangloora ndeer Jirool fa Joong, xa saawiit fa piket fa xa tan ee picit fa xa cam den xa pagatar, xa cam axe ndef xa cam cini, xa cam a kaaƭ, fa xa cam no xon-faaf. Me ndax ten bindu yee :

Kaam reef a ƭat, a ƭat ale xuɠu, a reefan a peepeer a banj,
A banj ale bulo ndeer xa qol o nqool Yooga.
Ta nandaam nen arjana faa o ndoog a cooɠ a tan a ga-aa
No ngulmandaan yaa cer um a sumna;
Arjana fee janglooruuma ta ɗaaknaa njaambuur Tugal.
Ndi na qool akum a reeƭahinu ? Kaam ee no hiid olum a reeƭu ?
Ke a yiif es a ndamatna refu a ƥuuɓ ale yenoogna yaa kid-a-njaɓraa
Wiin a nqontaa nen buƈ nen a bes Roog fee xaye,
yook sooƥ a ƥuuɓ boo nen fo daag !
Yongand ke ƭik a ndeeƭu a ndend fo tan,
a salit na ƭat cini fa xa cam um xa pagatar
A gar na piƭ ake soswoogna njoloor farna fo poy ke.
Weeciim Kam-Jame le yertooguma foofi laa refeerna o ƥor
yaa njeeƈ a fodna ndeer xoox,
yoon es a ndeeraam a yoq ƭuc, a muxlu piɗ a koƥ.
Yaa fa yaaga, a liit no kaynaak weltoogu o ndaag o siir
Soo a retangaa baa riim yaa kid a njaɓraa,
Famb a kaaƭ a jaɓanin a xoyaa lafwe ndeer xa tan.
Soo soldaar a ndeɓ xa bonekaare ndeer o lang, a mbuuqaa,
Jigeen es Teniŋ-Njare fa Cagum-Njare sam Roog a yirim a den
a ndig a nduut o feem, a yelef boo nen ƈulfaand
.

Keene reeƭu ke tax’ina ta ruuxaa a koƥ boo Jogoy a cooxin labe we yaam ta saƭik xoox. Ndaa reeƭee Jogoy soom a jom’and’u : Ñilaan oo a daaw’a teen : « Yaay, ... kaa Tugal a feñaxaam nen o qiixire fo bomb o fuɗɗu, xeeñ es ee rip, a moɠ o mok cer es no ndeƥandoong ye um ɠufaa rok a koƥ, waxtu a inax no xon-faaf soom a taxoogu um gat no mbind ».

Ye ta retna o Ngas-o-ƥil, cosaan fa lakas fa kaooƭ-adna a lakas a rondandwa na xa cam axe no tan ole. Labe we layaan ee Pangool kaa yoo lakas kaa yoo, fop tig Saytaani yoo, tig yeefar, tig no xaa gimeerna a Roog. Ndiiki Pangool ke ndefatee gaynaak of a koƥ fo mbind, ndaa Malaaka Paax kaa fo Wiin Tedu we nitaal den a yugmooxna ɗuga xa tobine xaa na pac-pacnaa.

Kaa koy Roog a dimleaan boo nitaal keene ndey’ee o ngoor-o-saƭku-xoox onqaa merna daaq le no tan ole xon a ndeepatiroogna; ngarin’ee ke a yiif um a ndiirwaa :

Soo xa tobine ndoonu, a pac-pacnaa ɗuga nitaal tuɓaaɓ
Um layel ee den ndefatu gaynaak es a koƥ fo mbind
O Ngas-o-ƥil ! Foofi of watnee a koɗom es.
Ten tax I ñaam’angaa, nqeɗ boo ƈut,
um jaɓnook Gamb-fa-Niig le foof um a ŋuuroogna nen a cat,
Soƥiid a nuun, nuun Daan Maak we a kid nuun a mbagiɗna fop,
Werdun a yoon fa mi a ɗoxaxam, a raagwaxam ndeer kiƈ
— Ii, Werdun o mat ! o ɓox ole ɗaaknoogna njaambuur Tugal.
O Ngas-o-ƥil ! Bo na nax of ake a yiif es a ngaalataa,
No cal of oo, fa ŋas of oo, a kim of oo
Damatiim dara, a refangee o labe ƥaal oxe deɓoogna o rak
nen o Maad Dawud mbaambir Arka Roog
A nandtaa caaci es fee jaaywoogna
yaa I mboxaa mbecaa : «Njaga Ɓaas ! Njaga riiti !»

Ne I laytuuna eetaand, Sedar a sereƥooxa na cosaan um, «Pangool a ndamtin boo cosaan um maasee yaam yar toxandeem fo nduɓaaɓ». Ahinahin, I nga-a yee fop a xoola qac. Gid-a-ƭakoox a jegangaa yoo inooree na Sedar. Kaam ee refee mbudaan, neatiim ta gindaa nduɓaaɓ. O nanangaa a yiif um a yaaraa a yoroox Ngiin Ƥaal fo Nduɓaaɓ, kaa toxandeem ke ngarna ci’iran o gur o lakas olaa ta reefna : no ga den, kaa Sedar, nen a in in fop, a war o xaɠ ke ta reeƭna, a dam no ke da ndefna. Ten taxu no peŋ ndadkandeer ne na cangtax ale ne-eena «Fat a kooraa fa ƥala yooranaam » Sedar a lay ee:


Nanyo famb a fakaa
Ya es a xoyaam
A lee: « o Nduɓaaɓ ! »
Um farakoox a lingeer adna


Kaa layaam ee: « O yaal es» !
Um geenu, xa ƥay a letnoox a cungaa, um war o jil
- Foonaam, Sukeyna !
Uh ! Ey ! Adna ƭik kene ndaarna a siiknoor nen sund !
- Foonaam Isabel !
Waagatiim o jektirand o pog faap fo pog yaay,
Ta tax um jaageejaa ndeer ɗik weeke a yiif es a ngirnitoogna
too um bug'u xa ƥay den a mbokatoor a yungat xa ƥay es.
Kaa koy a soƥangaa yee waxtu a ƭeetlax geenwu, um war o jil
Jilaam ñosombil xa quluɓ, jil nqeñ fa xa coc,
Jil a banj fo cooxe, jil o pamb fo-oy es ole huyteena,
Jil a ƥala, jil riiti fo mbak a saxal, jil a kim-a-yaand !,
ii, a kim-a-yaand o mat !
Kaam ee jilaam a luuƥ ale na foyguwaa o yeng o njeek
nen o ñuxur malaaka Roog no muukandoong adna,
A yooroox poy pagatar ke no we mboomteena Tugal.
Jilaam xeet no wiin ɓaal we ngali'na,
Jil paadoole ke fog es, jil xooxoox adna kuluhum.

Adna ƭik ke mbar’ee ndaar sax, a siiknoor. Kaa mbar’u mbod, a mbog, Sedar a fokat a den na xa ƥay um, a foxat xa ƥay den axe ta yungatooroogna yaam « ... ke Ceejeek oxe bugna refu o ngiin o ƥaal fo nduɓaaɓ, fa xa ƥiy a saax ake Tugal a jegna fop a lingir a mbog xeeñ nen a Demba fa Dipoŋ no betandoor ke xon we sipaneena, mbañir a fañ o dik o ndaag den nen o ndoxom, da yoon, a njof mbaambir a muuɠwaa, fañ den a mbit a den nen o hiiñ fo ƭuuɗ. »

Adna fa nqas fee soƥiiduuna koy ga’tiran naaga, garee ndax ta ñambaasoox no cosaan lanq seereer, no cosaan lanq Senegaal, no cosaan lanq no wiin ɓaal, ndaa ndax ta moocandin :

Roog o Yaal, koo waasani Tugal !
O yaal oxe, andaam koy xil ee xa kiid teemeed nahik axey,
Tugal a ref no xawluwaa wiin ɓaal ndeer cooxe,
Kerceen ke na kañooraa a qoolaand fa yirmande of a ndaƭoor a safe es,
a ñagadil xa taalbe es, we njeg'ina o and fo we njeg’ina pexey a ndeer in
da ndaaynoor a den.
Andaam ee poroɓla den gefu saŋe ke fa xa coong axe ndeeƭna qaaɠoor,
No kaa xotitna no Mudand bo no Batand, xa bomb den a nduguñ
maat ke yaaj'ina boo nen a qoolaand njoloor,
saa ndaaɓ xa coc axe nen a koƥ nqawlax, a ƥindikiiñ Pangool fo cini,
kumpa fee sing’ina den da mbi-in ŋasir na bes diiboor.
O Yaal oxe, koo waasani we mbi'na Askiyaa ke surga,
gelwaar es adsidaa, dag es xa booy, xooxoox we wiin waa na ƈufnaa o nqool,
xeet es a ndefat waa na sadaxnuwaa.
Waraa fapu tigi, waasan we nqawluwoogna xa ƥees nen puufuɗag,
Saa tartit a den xa qiir, da ndefik xa ƥay xa ƥaal no wiin yeeq.
Waraa waasan we njogolna kaa jolna cuni xarɓaxay na xa ƥees na kaal,
a mbi-ik a den faɗ, a mbar teen kupu cuni teemeed ƭik.
Soo um yoq kotoŋ fa xa puum es, ñaal es a nandtataa o joc o ɓor,
xa yeng es joor fa njegee muukandoong.

O Yaal oxe, a kid es owey a nguya yaam xa kooniit,
Fuux a yoɗu kam xeeñ nen xoox saamaand,
tige betaam bo, yaam um foog'u yee fuux reefatiran
.

Ŋaaloor ne refna no xeeñ Seeŋoor ŋaaloor no ino fop oo, kaam ee keene foga no ke taxna o kiin a ref o kiin, a waag o jal, a waag o fuux, a waag o waasanit. Moɠtaa yaa ta refna na fitna, a hupel doole, a monjel.

Ndax waasan oxaa tooñoonga o ñak fayda yoo ? Ndax refee mandarga no xeeñ no kiin o paax ? Ndax kaa ke I nqeɗaa Roog refee yee «Ta waasan a in ne I mbaasantaa we tooñna in » ? O yooɓ taxee ta fiyeel, a yooƥ taxee ta fiyeel. Seeŋoor a fuuxa tigi yaam musiiba fee sip’eena ndeer xeet um, cosaan um a dakel boo Toxandeem-ke-lamwiidna-yaayaay « a ƥindikiiñaa Pangool fo cini, kumpa fee sing’ina den da mbi-in ŋasir na bes diiboor ».:

Nuun fop, mexe simnaa nuun fo xeeñ katolik.
Pañtee koy um and xil ee a jega labe of waa toroxandna saacuur es,
a top a den nen puufuɗag, a ndox ke da njuurtoogna.
Andaam ee labe of mayu mbarkea kidi, a nqaariitoor fo yaal toole

Keene fop dey’aand o fad, yaam :

... Roog a anda yee I mbag'a nanoor.
Kaa tikoorik keene da ndoxna njektir’ee fa kag alaa
Yakooɓ a sip’ina ndeer Roog fo lanq.
Tikoorik keene kaa ndeeƭu o lampa laa heƥandeena
a cungaa a qoolaand mbuyukuun,
mbaa xa qoor axe na yetwaa, a cungaa batand njeeƈ...

Pañtee ta yer a yiif um, a and ee o kiin a tooñong refee Roog fa xoox um a tooñong, too ten heblu I mbaasantaa, moɠtaa « koy naa adna moofu o ñak barke fo ngoreaƭar owe meen ».

Kaa nand nen a baasan aleene Sedar a waasanna duɓaaɓ we mat moɠ o jaak we mbaasaneeru a Seeŋoor. Na den, ref o kiin o ƥaal tigi refu o daaran duɓaaɓ we. Ten fa xoox um koy a anda yee a jega maa I ƥisangaa tige, xan a nand nen xawel a caf a ƭak. And ke xewna, a faaf soo moɠ o fapwan ke refna mbaambir waru o cegu yiif. Ŋutaam-um-ŋolong ndeyaƭar fo ñak fayda moɠu jootnaa yee ngiin. Too lay kee lay kee, ref o kiin, dam no ngiin, gayaa ngiin ref njo ne. Ne I soowtaa yee Wiin Ɓaal I ndefu, o kiin oxaa laykaa wee « Afrike I ndefu » laltee dara lakas refangee o keesel idantite in, o keesel and ke I ndefna. Oxaa Amerik, mbaat oxaa Risi, mbaat oxaa Angalteer, mbaat oxaa Almaañ, a waaga lay ee keeke refum, meeke genum, ndaa mosee ndef meen a soowaa yee winn Saax-a-nduɓaaɓ a ndefu. In Wiin Ɓaal, fat I ƥekatin a yiif in na adna. Kaa koy I mbooga yee naa adna soswu, o ngiin o ƥaal ƭool a moɠu xijil no we Roog a sakna fop.

Aucun commentaire:

Enregistrer un commentaire

Layyo xalaat nuun

NOCTURNES - CHANTS POUR SIGNARE

A KIM SIÑAARA (A war o yoonandtel a liit) Kaa o ɓay a qoolaand a diƈaam o deƈin o yeng o njeek, Muuƴax of a leel o gooy ole yooruna ...